Rondje Nieuwolda

Onlangs had ik bezoek van een vriend uit Maastricht. Ooit was hij mijn begeleider bij mijn museumstage in Kerkrade. Het Industrion, nu Continium, was toen in opbouw. Ik deed onderzoek naar het ontstaan van de vakbeweging. Hij deed toen een van zijn vele onderzoeken (naar stroopproductie). Inmiddels is hij een specialist op de geschiedenis van de mijnen. Continium heeft een motor in de collectie van Verwer uit Nieuwolda. Logisch dus dat mijn vriend Nieuwolda in het echt wilde zien. Reden voor een nieuw rondje door het Oldambt, Nieuwolda dit keer.

Bij gemaal de Hoogte is een prachtig uitzicht over het graan daar het lint van Midwolda in de verte. Het is, wat mij betreft, één van de mooiste stukjes van het Oldambt, daar bij het gemaal. Het water, het uitzicht over het graan en de wijdse rust.

We stoppen even om wat te drinken en om te vragen wie iets meer weet over Verver, de bouwer van de motoren in Continium. Verver zit aan het begin van het dorp, maar er waren ook andere smeden in het dorp.

Als we het café nog even goed bekijken, zien we dat het voorste gedeelte met de etalages duidelijk uit een andere tijd stamt dan het oorspronkelijke gebouw. De pui heeft de kenmerken van de Jugendstil die je bij veel winkelpanden van rond 1900 ziet. 

Voormalige kruidenier van Klei

Op deze foto staat het pand dat we zoeken. Dit soort panden staan er veel in Groningen. Het helpt ons dus niet echt verder.

Dit is het oudste pandje dat we aantreffen aan het begin van het dorp. Geen gelijkenis dus. 

Garage Verwer

Aan de overkant van de straat lijkt het huis wel op de oude foto's. Maar als we beter kijken blijken er toch meer verschillen te zijn. We besluiten het dorp door te rijden om andere panden te bekijken.

Het huis van aannemer Mulder. 

Daarbij komen we langs een paar mooie voorbeelden van de architctuur van de Amsterdamse School, zoals deze garage.

Garage Ritsema

Het oude gemeentehuis van Nieuwolda ligt ook op de route. Boven de rij vierkante raampjes hebben ooit letters gezeten. Het is een mooi pand, met in de nog van de gevel nog het wapen van de voormalige gemeente. 

 Oude foto's van het gemeentehuis van Nieuwolda zoals het vroeger was, staan op de Beeldbank van Groningen.

Verderop zien we nog een pand dat wel eens het Ververpand kunnen zijn. Terwijl mijn vriend uitgebreid foto's maakt, kijk ik verder in de omgeving

Smederij Smid

Daar zie ik dit pand. Het is wat vervallen. Het roept vragen bij mij op. Was het ooit een woonhuis en is het verbouwd tot schuur? Is het een bedrijfspand geweest? Ik ga ik verder naar op zoek. Daar hoort u dus nog over. 

De toren op.

Voor het boek over Jan Kruijer wil ik graag een vergelijking maken tussen de oude en de nieuwe situatie. De oude situatie is een foto van het Schönfeldplein toen de eerste huizen gebouwd werden. De foto is ongeveer in 1932 genomen, ik denk vanaf de toren. Daarom ga ik vandaag voor de tweede keer op stap met Alje. Hij kent niet alleen iedereen, maar het doet ook overal vrijwilligers werk. Onder andere bij de kerk en de toren, die in de zomermaanden vaak open zijn.

We treffen elkaar in de kerk. Rob gaat ook mee. Hij kan mooi fotograferen. Hoe meer mensen foto's maken, hoe groter de kans dat er iets goeds bij zit. We moeten wachten tot Alje tijd heeft. Er zijn andere bezoekers. Dus maak ik wat fotootjes in de kerk. Van het glas in lood en de herdenkingsplaat van de verbouwing door Peters

Dan gaan we naar de toren om de foto na te maken. Onderweg kijken we natuurlijk nog wel even rond. Vooral bij de cellen. Daar treffen we nog een bekende op de muur......

Boven in de toren wordt het zoeken naar de beste manier om het plein te fotograferen en de foto's vergelijken met de oude foto waarvan ik een print meegenomen heb. 

Als we boven in de toren zijn, beginnen de klokken te spelen. Wat een geluid...! De fotograaf die niet bovenin de toren wilde komen, had geluk.

En als we er toch zijn, nog maar een paar andere plaatjes van Winschoten.

Marktpleinkerk

Voormalige LTS

't Rond

Bibliotheek

De foto die we gemaakt hebben verschijnt in het boek van Kruijer op 22 november. Even wachten dus nog.

Met dank aan Rob Rosendahl voor de foto's van Alje en mijzelf. 

Katholieke begraafplaats in foto's

Het boek over Jan Kruijer begint in de laatste fase te komen. De laatste teksten, de laatste foto's en dan dragen we het werk over aan In boekvorm in Assen. Een van de werken van Kruijer staat op de Katholieke begraafplaats in Winschoten. Alje, die iedereen kent, regelde voor ons de toegang. Fasil, die het gras mooi kort houdt door elke 14 dagen met de machine zijn rondje te maken, deed het hek open. Hij was gelijk zo aardig om de kapel een beetje schoon te maken.

De begraafplaats is niet meer in gebruik. De kapel wordt nu gebruikt als stalling voor de maaimachine. Het deel waar de overledenen opgebaard lagen is in twee delen gesplitst en in gebruik als opslagruimte. De ramen zijn dichtgetimmerd. Fasil vertelt dat dat al zo was toen hij er voor het eerst kwam maaien, zes jaar geleden.


Toen ik de begraafplaats op kwam regende het en voelde ik aan de grond de regenbuien van de afgelopen dagen. Dit deed niet af aan de indruk die de plek op me maakte. Oude bomen, het deed me denken aan het thema van de Open Monumentendag dit jaar: Groen van toen, oude graven en stilte. 

Pratend over en kijkend naar de kapel komen we tot de conclusie dat Jan Kruijer zijn naam Jan Beton eer aan doet. De kapel is heel stevig van constructie.

Waarschijnlijk heeft Kruijer zich niet met de beelden bemoeid. Ze zijn gemaakt bij een firma in Haarlem. Fasil wijst me op hun naam aan de zijkant van het beeld.

In de opslagruimte vinden we de baar en een kruis dat waarschijnlijk voor de stoet uitgedragen werd.

We vinden ook glas in lood. Er zijn twee ramen geweest aan de zijkant van de ruimte waar de overledenen werden opgebaard. Het andere glas is zo goed als weg en het lood ligt om elkaar gedrukt in een hoekje. Alje maakt het glas van het andere raam schoon met een doek die Fasil te voorschijn haalt. Een paar minuten later grijpt de regen in. Dit keer zijn we er heel even blij mee. 

 

Alle foto's voor het boek worden gemaakt door Gerrit Dopper en Ruud Ugen. Vanmorgen is Ruud gekomen om de foto's te maken. Ik vind het tijd om dit maar even vast te leggen. Geen slechte foto, al zeg ik het zelf. Ruud?

Alje wijst ons op een bijzonder graf. De man en de vrouw liggen niet naast elkaar maar achter elkaar, vermoedelijk met de hoofden naar elkaar toe. We vragen ons af of dit een katholieke manier van begraven is, maar weten er onvoldoende van.

Onderweg terug naar de uitgang valt mijn oog op dit prachtige graf uit de jaren '50. Het is van een jonge moeder.

Als we klaar zijn, gaat de maaimachine weer terug in de kapel.

Ruud gaat naar de katholieke pastorie om daar foto's te maken. Alje en ik bespreken onze aktie van morgen. Dan ga ik de toren van Winschoten op om een foto te maken van het Schönfeldplein. Zo brengt een boek over een architect me weer op plekken waar in anders nooit zou komen. Het doet me denken aan de 'spelende vrouw' uit de Grote meneer Cactusshow want mijn werk is zo nu en dan bijna niet te onderscheiden van hobby, vakantie of spel. 

Met nog één blik achterom verlaat ik de begraafplaats om terug te gaan naar mijn 'speeltuin'

Uit het leescafé van het CHC

De zomer is begonnen. Het is vandaag een heerlijk warme dag. De klokken van de toren worden weelderig bespeeld, zoals iedere donderdagmiddag. En ik dacht dat de beiaardier wegbezuinigd was? Misschien nu nog niet. Ik vind het prima. Het is al vier jaar elke donderdag raak. Ik heb het hele oeuvre van de Beatles langs horen komen en vorig jaar rond Pasen klonk de Mattheus over Winschoten. Verder wordt het langzaam stil. De vakanties beginnen ook. De vrijwilligers zijn zo nu en dan een weekje weg, hebben dagjes uit of andere verplichtingen. Zo stond in vanmiddag ineens rustig te neuzen in de boekenkast. Even een momentje.

De kast is in de afgelopen jaren steeds voller geworden. We hebben van alles gekregen en zo nu en dan iets gekocht. De komende weken ga ik daar zo nu en dan een boek uit halen om er iets over te schrijven. Vandaag het boek dat ik het eerst heb gepakt: Naar Winschoot op zoek, Winschoten in verhalen en gedichten.

Op de binnenflap van het boek staat een ZKV* van Jan Mulder. Hij werd achterna gezeten door een paparazzo, tot groot genoegen en heerlijke verontwaardiging. In Winschoten moet het rustig(!) zijn!!!

Het boek is samengesteld als een cadeau van de gemeente Winschoten. Het bevat verhalen en gedichten van  schrijvers die iets met Winschoten te maken hebben / hadden. De titel verwijst naar een gedicht van Saul van Messel (Jaap Meijer), dat in de laatste strofe zegt:

op kaalstjob** in mijn jeugd hing een etsje van struck***
een pogrom uit wat ver leek; het moordende polen
een goles**** lijkt te ver in gods raadselboek:
was toen al een etser naar winschoot op zoek?

A. Marja bracht zijn jeugd door in de pastorie van de Vrij Evangelische Kerk in Winschoten. Zijn verhalen Doorbraak en Maranathaschool gaan over die jeugd.
Max Dendermonde werd geboren in Winschoten en schreef onder meer Een zigeuner oet Winschoot.
Ook Hermine de Graaf kwam uit Winschoten. Haar vader was rector van de HBS. Toe ze tien was vertrok het gezin naar Den Helder. In haar verhaal praten haar tantes over de HEMA rookworst, en hoe mooi het zou zijn als je die in Winschoten ook kon krijgen. Ze zijn iets te vroeg vertrokken.....

Van een andere domineeszoon Jean Pierre Rawie, staat een aantal gedichten in het boek. Daarnaast nog verhalen van Jan Mulder (nu wat langer) en Gijs Wanders en gedichten van Simon Jurjen Redmeijer en Simon van Wattum. Het is een heerlijk onderhoudend boekje. Winschoten van alle kanten bekeken.

* Zeer kort verhaal, traditie bij Radio 4 op de dinsdag.
** Kaalstjob: centrum voor de gemeente
*** Herman Stuck: bekende joodse etser
**** Goles: diaspora

Werken op de tram (1907)

http://ow.ly/bBjXu

In 1907 vond een landelijke enquête plaats van de arbeidsomstandigheden van het 'tramwegpersoneel'. Ook het personeel van de tramwegmaatschappij Oldambt - Pekela (Ol Paitje) en de tramwegmaatschappij Winschoten - Bellingwolde was uitgenodigd.
Een aantal opmerkingen uit het interview met Eppo Mulder, ketelmaker-bankwerker uit Finsterwolde, werkend bij OP.

Hoe lang zijt gij reeds in dienst bij de Maatschappij?
18 jaren
Hoe lang is uw werktijd?
10 Uren. Van 6 uur v.m. tot 6 uur n.m. Daarvan gaan 2 uren schafttijd af.
Zijt gij 's Zondags vrij?
Ja
Hebt gij ook verlof?
Dat heb ik niet. Wij hebben er wel om gevraagd, maar het ging niet. Wij krijgen wel 1 of 2 dagen, maar regel is het niet. 
Hoeveel verdient gij?
Per week van 6 dagen 11,00


Is 18 cent per uur, wat gij krijgt, het loon , dat hier in de buurt ook betaald wordt?
Dat verschilt niet veel. Vroeger bedroeg het loon 12,00 per week; maar sedert de tram doorgetrokken is van Finsterwolde tot Scheemda is het loon verminderd tot 10,00. De nieuwe lijn kwam er bij, maar meer loon niet. Wij hebben toen om meer loon gevraagd, en daarna werd bepaald, dat het vaster personeel, dat 15 jaren dienst bij de Maatschappij had, 11,00 per week zou krijgen . Die aangesteld werden, zouden 8,00 krijgen, en als zij 2,5 jaar dienst hadden zou er 0,50 bij komen. Er zijn echter personen met 7 dienstjaren, die deze verhooging nog niet hebben. Men zegt dan, dat het los personeel is, maar als men menschen met 7 dienstjaren onder los personeel rekent, dan weet ik niet, wat vast personeel is. Eene aanstelling hebben wij niet; dat gaat op goed geloof af.

Hebt gij ons nog iets mede te delen?
We zouden gaarne per jaar 8 dagen verlof hebben. Wij kunnen nu wel een paar dagen vrij vragen en krijgen die ook wel, maar wij moeten er om bedelen; we hebben er recht op. Dan moet er ook een pensioenfonds bestaan; maar daarvan weten wij niets;  de werkmeester wist er zelf niets van mede te deelen. De directeur zeide: "ik zal je wel eens zoo'n dingetje zenden met mijn naam er onder", mar tot nog toe heb ik niets ontvangen. Wij weten van niets af. Wij zouden er graag zelf iets voor betalen. Nu betalen wij niets, maar hebben ook niets geen recht. Wij zouden best een 10 of 15 centen per week kunnen bijdragen. Eene vaste aanstelling hebben wij ook niet.


Dat staat natuurlijk in verband met eene pensioenregeling?
Zeker; er zijn er bij het personeel, die er al zes jaren zijn , maar die nog onder het losse personeel worden gerekend. Er zijn er, die bij de Maatschappij zijn begonnen met 8,00, maar anderen krijgen 7,50 en 7,00. De laatsten worden nog onder de losse werklieden gerekend. Dat wordt natuurlijk gedaan, opdat zij over 2 of 3 jaren niet om wat meer loon komen vragen.

Met dank aan Aike van der Ploeg