Molen Edens bij nacht

250 Jaar = 25 uur draaien van de molen. Ik ben toch even gaan kijken, en het was heel bijzonder. Een stille omgeving, donker en dan het geluid van de wieken en eigenlijk verder niks.

Ik hoop vooral dat het voor de molenaars een onvergetelijk feestweekend is geweest.

Molen Edens - 250 jaar

De opening van het jubileumfeest: de molen begint te draaien. Iedereen is het er over eens:
De wind is precies goed. Schilderingen door leerlingen van het
Basisonderwijs onder leiding van Dik Voorthuis

 

Nog wel even discussie:
Is Edens de hoogste molen in de provincie?
Is het bouwjaar wel 250 jaar geleden (met dank aan Klaas Haan)?
Is de naam molen Edens of de Volharding?
Mooie vragen om in een informatiebrochure binnenkort te beantwoorden

Felicitaties van de wethouder aan de molenaar.
Misschien zijn ze binnenkort collega's.
Bard, wat wordt het?

Ik mocht de folder aanbieden die we in opdracht
van de gemeente als cadeautje voor
de molenaars hebben gemaakt. Misschien nu
een folder voor de poldermolens en gemalen?

28 augustus 1913 - Staking in Nieuwolda

Op 28 augustus vraagt het Centraal Bureau voor de Statistiek om nadere informatie over een staking van arbeiders van de dorsmachine. Het CBS hield gegevens van alle stakingen bij en kennelijk hebben ze gehoord dat de dorsmachine stil heeft gestaan. Het bureau verzamelt de gegevens voor hun maandelijkse overzichten. Via de gemeente proberen ze te achterhalen wie bij de staking betrokken waren.

In november komt er een tweede verzoek binnen. Arbeiders in Nieuwolda hebben opnieuw gestaakt. Het moet in oktober gebeurd zijn. Ze stonden tegenover twee boeren: J.C. Hamster in de Oostwolderpolder en G. Post Hzn. Het conflict ging tussen hen en de arbeiders van de dorsmachine.

Het lijkt er op dat de arbeiders het in oktober grondig hebben aangepakt, want de publiceerden een waarschuwing in het Nieuwsblad van het Noorden van 8 oktober 1913:

WAARSCHUWING!

ARBEIDERS, laat u niet leenen als onderkruipers dienst te doen, daar op de Dorschmachine "Eendracht" van Oostwolderpolder en Binnen AE een actie is ontstaan.

Het bestuur der N.L.T. en Z.

Het gemeentebestuur reageert niet op de vraag om informatie. Daarom komt er op 3 december opnieuw een brief van het CBS. Maar ook daarop is niet gereageerd. Tot in juni 1914 is geen afschrift te vinden in de uitgaande stukken van de gemeente. Misschien vond het bestuur het teveel moeite om de staking te onderzoeken. Of misschien vonden ze dat het hun zaak niet was om zich met dit soort maatschappelijke conflicten te bemoeien. 

Kleine stakingen in de landbouw kwamen veel voor. Wie de kranten uit het begin van de twintigste eeuw doorbladert, komt stakingen tegen van aardappelrooiers in Veendam en stakers in Delfzijl, Beerta en Finsterwolde. Het was misschien te gewoon om er echt aandacht aan te besteden.

Dan is er nog een vraag open: wat was de N.L.T. en Z.? Ik zou me kunnen voorstellen dat de L. staat voor landbouw, de T. voor tuinbouw. De N. kan Noordelijk of Nederlands inhouden, maar de Z.? Ik weet het niet. Ik heb de vraag voorgelegd aan het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis. Bij het publiceren van dit verhaal was het antwoord nog niet binnen. Ik kom er dus nog op terug.

Voor de drost - Zelfmoord

Op 8 april  1793  schreef dokter Barlinckhof in Nieuw Scheemda een bericht aan de Drost in Zuidbroek. Hij was naar Nieuw Scheemda geroepen. Een man had zichzelf van het leven beroofd door zijn keel door te snijden. Kennelijk was hij in de war geweest: de dokter noemt ontsteltenis der hersens als oorzaak van deze zelfmoord. Een niet natuurlijke dood moest toen blijkbaar ook worden gemeld. 

Dit is het bericht van de dokter aan de drost.

Aan het Hoog Edel Gerigte van het Wolt Old Ampt

De ondergeteekende heeft bij deesen de eer om aan het Hoog Edel Gerigte kennis te geeven dat door hem deesen morgen om 4 uur is gevisiteerd het doode lighaam van de zoon van de E. Jan Jans, kerkvoogd te Nieuw Scheemda. en bevonden dat aan hetzelve een doodlijke halswonde plaats had, gaande dezelve door alle der deelen der hals , tot op de wervelen der nek toe , hebbende deese wonde de persoon volgens zeggen der naastbestaanden, door ontsteltenis der hersens, zich zelve toegebragt.

J .Barlinckhof  , Medicinae Doctor

13 augustus 1913 - Blijhamsterweg

Drie bewoners van de Blijhamsterweg, de heren Mulder, Mellema en Van Hateren,  richten zich tot de gemeenteraad met een verzoek.

'Ondergetekenden, allen wonende aan den Blijhamsterweg, komen tot u met het beleefd doch dringend verzoek om den weg met gaslantaarns te verlichten tot aan het perceel van R. Mulder. Zij komen tot u met het verzoek met des te meer vrijmoedigheid, daar de weg reeds verlicht is tot aan het perceel bewoond door dr. Mellema en het doortrekken der gasbuizen niet gepaard gaat met groote onkosten en het zeer lastig is, des winters bij donkere en onstuimig weer van en naar huis te komen.' 

De heren doen dit verzoek natuurlijk niet alleen in hun eigen belang. Zij stellen dat

'[...]door het aanbrengen van verlichting de uitbreiding van de plaats zeer in de hand zal worden gewerkt, en belanghebbende des te eerder geanimeerd worden, daar te komen wonen. De duistere weg zal anders velen doen afschrikken.'

Het bevolkingsregister vertelt wie de genoemde mannen zijn. De vijftigjarige Rijkwert Mulder woonde sinds 28 mei 1911 met zijn vrouw Engeltje ter Cock en zijn twee kinderen aan de Blijhamsterweg 20. Tot zijn huis zou dus de verlichting moeten komen. Nanno Mellema was ten tijde van het verzoekschrift ouder, vijfenzeventig. Verbazend genoeg, woont hij volgens het bevolkingsregister niet aan de Blijhamsterweg, maar in de Blijhamsterstraat. Zijn huishouden bestond uit zijn vrouw, twee nichten en een neef, kinderen van .......
Ook Hendrik Jans van Hateren woonde in de Blijhamsterstraat. Waren de straatnamen toen minder precies aangegeven?

In het boek van Jan Groenbroek over de straatnamen vind ik geen antwoord. Daar staat dit:
Tot 1894 is in Winschoten nooit officieel aan straatnaamgeving gedaan. De namen ontstonden zoals overal elders, in de volksmond. Op het eerste minuutplan van 1823 komen de volgende benamingen voor [...] Blijhamsterstraat, Liefkeshoek, Visscherdijk [...] Molenhorn. Op de kaart loopt de Blijhamsterstraat door tot ver na het 'regthuis'. De schrijvers van het verzoekschrift zullen misschien voor het gemak voor de Blijhamsterweg gekozen hebben, of hier is ook sprake van een naam 'in de volksmond'.

Op 2 september wordt het verzoek behandeld. De raad vindt het beter om het besluit te laten nemen door het college van Burgemeester en Wethouders. Dat bespreekt de vraag op 15 september. De Commissie voor Gemeentewerken is om advies gevraagd over dit verzoek. Uit hun antwoord blijkt dat Mellema en Van Hateren al eerder hebben gevraagd om verlichting van de straat. De Commissie heeft hen toen meegedeeld onder welke voorwaarden zij de straatlantaarns konden krijgen. Blijkbaar waren de voorwaarden niet naar de wensen van de heren (het zal een eigen bijdrage zijn geweest), en zochten ze versterking bij Rijkwert Mulder.

Het verzoek wordt afgewezen.

Monumentendag: een vooruitblik

Het wordt weer een mooi, deze Open Monumentendag. In het erfgoedoverleg is gekozen voor Scheemda, Midwolda en Oostwold als centrum. Het programma is nog in ontwikkeling. Dit is alvast een voorproefje.

Scheemda

In Scheemda is de oude pastorie te bezichtigen: een van de oudste gebouwen in de streek, waar je als het waren door de eeuwen in alle hoeken en gaten terug ziet komen. Alle oude elementen zijn repectvol bewaar gebleven. Zeer de moeite waard om daar te gaan kijken.

De Scheemder kerk en toren zijn open. In de kerk kan het orgel bespeeld worden. In augustus maken we bekend hoe en waar een organist zich kan opgeven om mee te doen.

Midwolda

Ieder jaar is het weer een groot Living History feest bij Boerderij Hermans Dijkstra. Bezoekers kunnen het prachtige pand bekijken, wandelen door de slingertuin en genieten van de activiteiten.

In de kerk wordt het prachtige Hintzorgel bespeeeld en misschien treft u daar wel heel bijzondere mensen.

Oostwold

Dit jaar is de restauratie van de Amsterdamse School kerk gereed gekomen. Het resultaat is prachtig en zeker de moeite waard om even een kijkje te nemen.

Jeugdjournaal

Vanmiddag werd er gebeld door iemand van de gemeente. Hij had het jeugdjournaal aan de telefoon gehad over het brugpiepen in Nieuwolda. Morgen gaan ze daar opnames maken. Het is daar de gewoonte om snoep te strooien op het schoolplein. De vraag was waar de gewoonte vandaan kwam.

Dat werd een belrondje. Eerst sprak ik het voormalig hoofd van de school in Nieuwolda, nu molenaar van Molen Edens. Hij kon met de oorsprong van het gebruik niet vertellen. De gewoonte bestond al toen hij les begon te geven aan de dorpsschool. Wel hielp hij me aan de naam van een lerares die er al was toen hij kwam. Deze vrouw had als kind ook op de school gezeten.

Na wat speurwerk kreeg ik haar aan te telefoon. Ze vertelde dat de gewoonte er nog niet was toen zij zelf naar school ging. Toen zij in 1970 aan de school kwam werken was het gebruik er al. Het is er dus al 43 jaar. Voordat ze in Nieuwolda kwam werken, was ze onderwijzeres in Termunten en daar kenden ze het strooien niet. Haar dochter werkt in Beerta, waar ook gestrooid wordt, en via een schoonzoon hoorde ze dat in Zuidbroek de gewoonte van het strooien ook bestaat.

Meer kon ze mij niet vertellen. De vraag blijft dus of het een lokaal gebruik is. Ik wees de redactie van het Jeugdjournaal op het Meertensinstituut. Maar ja, voor een uitzending die morgen opgenomen wordt, is het misschien aan de late kant. Wie weet komen we er ooit nog achter. In ieder geval gaan we morgen het Jeugdjournaal kijken.