Simon van Wattum en de sneeuw

De kerstdagen en de jaarwisseling waren dit jaar wit, of grijs als je de oude sneeuw meerekent. Ik reed in december van Sellingen naar Winschoten toen het begon te sneeuwen. Binnen de kortste keren was de wereld bedenkt met een witte laag. De weg was slecht zichtbaar, dus gingen we steeds langzamer rijden. Vervelend, want ik wilde op tijd in Winschoten zijn. Prachtig, want ik had de tijd om rond te kijken. Wat is het landschap toch indrukwekkend ruim en wijds.

Al die sneeuw deed me denken aan een klein gedicht van Simon van Wattum:. 

O wonder

nou snij ik onder.

n Klaid van snij

dij stil en lij

uut hemel doalt

en dwirreldwoalt

woar of ik kiek

in 't prille riek.

En lij en licht

op mien gezicht

aal overnij

de fiene snij.

En zunder èn 

gaait 't deur mie hen:

O wonder

nou snij ik onder...

We moeten inbreiden

Vanmiddag was de middag van het schuiven: er moest een extra bureau bij. Er is een extra scanplek nodig voor de plannen van 2011. Vorige week bracht ik een bezoek aan de IKEA om een er tafel bij te kopen. We hebben de serie Norden hier staan en het ziet er wel mooi uit als we alles hetzelfde hebben. Dus: een nieuwe Norden. Dat viel een beetje tegen. Hoewel ik precies dezelfde soort tafel heb gekocht als 2,5 jaar geleden is deze tafel iets korter, iets lager en is het tafelblad dunner. Tot zover de kwaliteit van de producten van IKEA. Vrijwilliger E zegt: het is ecologisch verantwoord. F zegt dat het hout scheelt. Dat is natuurlijk zo. Ik heb er maar vrede mee.

Maar goed. Gistermiddag hadden E. en F. de tafel al opgebouwd en vanmiddag hebben we alles verplaatst. Gelukkig was C. er ook. Zij is bijzonder goed in het aansluiten van dingen op dingen. Zij is het meest ICT-minded van ons allemaal. Dat geeft een goed gevoel. Nu zit ik achter mijn laptop, die op een bureau staat dat ineens veel groter lijkt. De scanner is weg en het beeldscherm ook. Die staan nu op de nieuwe tafel voor het scannen van foto's.

Want daar is het allemaal om begonnen: we willen veel scannen dit jaar. De Beeldbank moet van 3500 naar minimaal 7000 gepubliceerde foto's. Momenteel wordt er hard gewerkt aan de foto's van Bellingwedde. Iedere week zitten 10 mannen in het gemeentehuis om de oude foto's te bespreken. Zij wonen al jaren in de gemeente en herkennen op hun sloffen wat er op de foto's staat. Wij krijgen van hen keurige overzichten, die vrijwilligers invoeren in de Beeldbank. Zo werken we ook samen voor een fotocollectie uit Scheemda. De foto's zijn gescand. De eigenaar gaat nu voor ons opschrijven wat er op staat. En wij voeren in. Zo werkt het voor ons het best; veel mensen vinden het invullen van databases, ook na een cursus, nog erg lastig.

Weer andere foto's moeten komen uit Nieuweschans. De vereniging Vrienden van de Nieuwe Schans heeft een boek uitgegeven over de geschiedenis van het dorp. Tijdens het onderzoek zijn veel foto's tevoorschijn gekomen. Die krijgen nu een plekje op de Beeldbank.

Intussen zorgen wij voor nieuwe aanvoer van foto's: we blijven zoeken. F en E hebben gemerkt dat de fotocollecties vaak stoppen in het begin van de 20e eeuw. Van de nieuwbouw van na WOII, die nu al weer is afgebroken, hebben wij tot nu toe nauwelijks foto's. Begin januari praten we met z'n drieen. Zij zullen een overzicht maken van de hiaten in de collectie. Het lijkt ons een goed idee om een oproep te zetten in de krant. Veel mensen zullen nog wel foto's hebben van hun huis uit die tijd. Misschien krijgen we zelfs wel foto's van het interieur.

Voor de digitale studiezaal hebben we ten doel gesteld dat we alle archieven van de Burgerlijke Armbesturen toegankelijk maken in 2011. Tot nu toe staan de kohieren van hoofdelijke omslag (belasting in de 19e eeuw) in de digitale studiezaal. De 'rijken' zijn dus vertegenwoordigd. Nu gaan we de informatie over de armen op de studiezaal zetten.

Als we dat allemaal willen realiseren moeten we meer scancapaciteit hebben. Dat is nu dus geregeld met de nieuwe werkplek. Wat scannen betreft kan 2011 beginnen!

Historisch Kerstdiner

Over ruim een week zit heel Nederland aan het kerstdiner. Dat zette me op het spoor van een historisch diner: een 'mager' diner uit 1893. Het is een vismenu en bevat ingrediënten die nu niet meer gegeten wordt. De gerechten zijn afkomstig uit het Nationaal Kookboek, samengesteld door A.G.L. Westerberg, die toen kok was in Hilversum. Hij verzamelde recepten, die ingestuurd werden door huisvrouwen, en voegde daar zijn eigen ideeën aan toe. Wie weet breng ik met dit blogje op een idee voor de kerstdagen.

In ieder geval wens ik iedereen met dit smakelijke blogje fijne feestdagen toe

Canapés au caviar

Potage aux écrevisses

En dan de queue de cabillaud au gratin; we eten tegenwoordig iets anders dan vroeger.

Dit gerecht combineert goed met gekookte worteltjes met wat boter en peterselie. De volgende gang is een vol-au-vent, een pastei. Het recept is van palingpastei, maar het moet met zalm gemaakt worden. Bij deze pastei moeten asperges en een brood van karper geserveerd worden.

Het vulsel, dat in het recept genoemd staat, bestaat uit 250 gram rauwe vis, 50 gram boter, 25 gram geweekt brood, 3 eierdooiers en 1 eetlepel gehakte en gefruite uien. Dit moet gemengd worden met peterselie, zout en peper naar smaak. Dit is het recept voor het pasteideeg:

De volgende gang:

 

Bij de gebakken vis hoort een groene salade van kropsla, andijvie, veldsla, prei en hard gekookte eieren met een mayonaisedressing. En na zoveel vis is het tijd voor het dessert. Dat bestaat uit pudding, ijs en fruit.

Gezichten van de toekomst

Een paar maanden geleden heb ik al eens verteld over de strokartonfabriek De Toekomst. Over het project dat we daar gestart zijn. We hebben al veel contacten gelegd, foto's gevonden en zelfs een klein stukje film. Het verhaal van de fabriek en het productieproces is nu wel te vertellen.

Dat brengt ons bij de volgende stap: de mensen. Op allerlei manieren hebben we contact gezocht met mensen die betrokken waren bij de fabriek; eigenaars, directeuren, medewerkers, afnemers en leveranciers. Hun verhalen willen we graag horen en we willen laten zien wie zij waren. We zoeken dus foto's van deze mensen, trouwfoto's, schoolfoto's of foto's van een koor, het maakt niet uit. We willen de mensen van de Toekomst laten zien.

Dit is dus de volgende stap in ons project. We gaan foto's en verhalen verzamelen. In het nieuwe jaar zal het een paar weken mogelijk zijn om in het CHC foto's te laten scannen. Twee vrijwilligers zullen klaar zitten om alle gegevens over de foto's vast te leggen en er een scan van te maken.

De foto's worden later in 2011 onderdeel van een tentoonstelling en een website. Daar kom ik nog wel een keer op terug. Nu eerst de foto's. Dus: hebt u foto's of kent u iemand die betrokken was bij de Toekomst, laat het ons weten of kom langs met de foto's. De data en tijden dat de foto's gescand kunnen worden komen op mijn website te staan.

Vertellen

Een maand geleden zijn er twee films uitgekomen in Frankrijk. Beide films gaan over hetzelfde onderwerp: de deportatie van de Joden uit Parijs. 13.000 Joden opeengepakt in een wielerstadion onder erbarmelijke omstandigheden voordat ze werden afgevoerd om te worden vermoord. En 7.000 Franse politieagenten die hen opspoorden en bijeen dreven. Het zijn pijnlijke herinneringen in Frankrijk. Ze zouden toch graag en werk van de politie vergeten. De films kwamen uit op het moment dat Sarkozy besloot de Roma het land uit te zetten. Een nieuw zwart schaap gevonden?

Ieder land, iedere plaats in Europa heeft zijn eigen wielerstadion en en zijn eigen agenten. Het Oldambt ook: de gymzaal. Ieder jaar lopen inwoners van de gemeente de route die je Winschoter Joden van daar in het najaar van 1942 liepen naar het station. In de weken erna liggen de bloemen nog bij het monument.

Twee weken geleden verscheen het boek van Els Boon en Han Lettinck over de geschiedenis van de Joden in Winschoten en omstreken. Een dik boek waarin het verhaal van vele generaties Joden wordt verteld. Daarbij kan de oorlog niet onbesproken blijven. Els en Han hebben verhalen achterhaald van families die op de vlucht naar Zwitserland van elkaar gescheiden werden of families die 'bovengronds' bleven met een Arierverklaring.

In het gesprek met 'de dochter van de dominee' hoorde ik het verhaal van dominee Henkels die opkwam voor de Joodse gemeenschap in Winschoten. Dat wat in het najaar van 1940. Rabbijn Van Gelder ging later bij Henkels langs om hem te bedanken voor zijn steun. Hij kwam lopend door de regen. Doornat was hij: een oudere man, rond de zeventig. Op de middag van de presentatie van het boek sprak ik de kleindochter van Van Gelder. Ik gaf haar het verhaal van Henkels en haar grootvader. Ze bedankte me. Tot nu toe was alles wat ze van hem had 1 foto. Nu had ze ook een verhaal.

Zoiets maakt indruk. Van Gelder is gedeporteerd en vermoord, net al vele anderen uit Winschoten. Oude mensen, kleine kinderen, het maakte niet uit. Allemaal moesten ze opgeruimd worden. Ik vraag me af hoe het voelde voor de toeschouwers van de tocht naar het Winschoter station, want dat zou ik geweest zijn. Of hoe het was om te werken op het station van Nieuweschans, waar alle treinen langs kwamen. Ik denk niet dat ik het me ooit echt kan voorstellen. Zoals ik het me ook niet kan voorstellen dat ik maar een enkele foto zou hebben van mijn opa.

Els en Han hebben een monument geschreven voor de Joodse geschiedenis. Ze hebben het verhaal vastgelegd voor de eeuwigheid. En dat is maar goed ook. Want, ookal is een verhaal nog zo vaak verteld, dat betekent nog niet dat het ook echt is gehoord. Daarom gaan we door met vertellen. Tot zeker is dat ieder het gehoord en begrepen heeft. Waarschijnlijk tot in eeuwigheid dus.

Nederland zoals het vroeger was

Twee van mijn beste vrienden stammen van voor de Tweede Wereldoorlog. Zij vertellen mij soms hoe treurig zij soms worden als ze door Nederland rijden met de auto. Er is zoveel veranderd. Veel meer huizen, wegen, bruggen, bedrijventerreinen. Ik ontkom niet aan het vreselijke begrip verrommeling, hoewel verstopping misschien beter is in deze context. Het lijkt of Nederland dichtslibt met gebouwen en ander beton.

Ik moest aan mijn vrienden denken toen ik rond reed door het Oldambt voor de Open Monumentendag. Het graan is binnen gehaald en het land weer omgeploegd. Ook het koolzaad van Tjarks vader is weg. Het Oldambt is misschien een van de laatste open plekken met wijds uitzicht. Daar genoot ik vooral van toen ik een kopje thee dronk met Cees bij Museumgemaal De Hoogte in Nieuwolda.

Daar zat ik naast Cees op een bankje, mijn kopje thee in de hand, Cees' hondje aan mijn voeten. Voor ons een klein stukje terras, een schelpenpaadje, het wuivende riet en dan het vlakke land. In de verte het lint van Midwolda en hier en daar een boerderij met een wal van bomen. De zon scheen en de wind blies door het riet. Een tractor voor ons ploegde de het land om. Rechts van ons was het Termunterzijldiep, het water waar het gemaal op loost. Het is een van de mooiste plekjes in het Oldambt, daar in Nieuwolda.Ik denk dat dit is wat mijn vrienden vroeger veel zagen, wat zij missen als ze rondrijden.

Na mijn derde kopje thee moest ik echt verder. Ik moet mijn vrienden maar snel eens uitnodigen om te komen kijken. Het zal een geruststelling zijn dat het ergens in Nederland nog zo is als het vroeger was.

Dat is iets om zuinig op te zijn.

De dochter van de dominee

Tsjerkjes vader was ooit dominee in Winschoten in de Vredeskerk. Een van zijn voorgangers was dominee Henkels. Deze dominee was lid van de verzetsgroep De Blauwe Schuit. Hij was het die, samen met een vriend en een vriendin, teksten selecteerde om mensen in de oorlog hoop te geven. Hij vroeg Hendrik Werkman om het drukwerk voor hem te doen. Het werd een goede vriendschap tussen Henkels en Werkman tot de dood van de laatste in 1945.

Tsjerkje wilde heel graag iets doen met dit verhaal. Als een tijd geleden kwam ze bij me om een plan te maken. Engel en Jantje wilden wel meedoen. Na een ochtend praten kwamen we op een documentaire en een lesprogramma voor het Dollardcollege.

De documentaire is het eerst aan de beurt. Daarvoor willen we praten met de Julia, de dochter van dominee Henkels. Tsjerkje spoort haar op. Zij wil wel praten en nodigt ons uit om bij haar langs te komen. Dan kunnen we gelijk 'de kast'  zien. We zijn benieuwd. Bert en Peter gaan mee voor de techniek. Zij werken bij RTV Blauwe Stad, dat de documentaire zal uitzenden.

Na een gezellige rit door Duitsland komen we in Twente aan. Het huis is snel gevonden. We krijgen koffie en allerlei soorten chocola aangeboden. Daarna krijgen we de ene verrassing na de andere. De kast is prachtig. Dominee Henkels en zijn vrouw hadden Werkman gevraagd of hij een kast voor hen wilde beschilderen met bijbelse verhalen.

Er blijkt ook nog een stukje film te zijn van dominee Henkels. We mogen het gebruiken voor de documentaire. Dan zijn er boeken, fotoalbums en krantenknipsel die Julia voor ons heeft klaar gelegd. Voor we het weten is er een uur voorbij. We moeten nodig beginnen met het interview. We kiezen voor de mooie tuin van Julia en haar man Jaap om de opnames te maken. Dat betekent dan Peter en Bert een tijdje nodig hebben om alle technische instellingen goed te krijgen. Jaap en Julia wonen aan een redelijk drukke weg. Dat geluid willen we liever niet op de opnames hebben.

Julia is van na de oorlog. Zij heeft de Blauwe Schuit niet zelf meegemaakt. Toen zij geboren werd, zat haar vader in Sint Michielsgestel. Met Simon Vestdijk overigens. Pas een paar maanden na haar geboorte kon haar vader haar zien. Hendrik Werkman maakte het geboortekaartje. Henkels en zijn vrouw waren liefhebbers van de kunsten. Er kwamen, ook na de oorlog, veel kunstenaars  over de vloer. Als je dat nu hoort, lijkt het geweldig maar voor Julia was het niet altijg leuk. Al die vreemde mensen.

Julia geeft ons het antwoord op de dringende vraag. Hoe kan het dat een groep mensen teksten uitgeeft als verzetsdaad? Het is tamelijk elitair verzet. Julia vertelt dat haar vader meer deed dan dat. Hij hielp veel mensen onderduiken en als het moest sprak hij zich (met knikkende knieen) uit tegen de Duitsers. Daarover verschijnt later een artikel in het tijdschrift van de Stichting Oud Winschoten. De oorlog heeft diepe schade aangericht in het leven van Henkels en van zijn vrouw. Het verlies van Werkman, die in de laatste dagen van de oorlog nog werd doodgeschoten, heeft daar zeker een rol in gespeeld.

Als het interview voorbij is, krijgen we nog een paar andere dingen te zien. Henkels schreef gedichten, soms samen met Vestdijk. En er is een gastenboek. Gedichten van Nijhoff, Vestdijk een tekening van Werkman, een tekst van Clara Westhoff. Het maakt allemaal een diepe indruk op me.

Dit is de eerste stap. Op naar dominee Hamoen.