Wie Weet Waar Etty Woonde?

Op 15 januari was het 100 jaar geleden dat Etty Hillesum in Middelburg geboren werd. Toen zij vier jaar oud was, werd haar vader Levie conrector van het Winschoter Gymnasium. Met haar ouders en broers woonde zij vanaf 1918 in Winschoten aan de Oranjestraat. In 1924 vertrok het gezin naar Deventer en vanaf haar studietijd woonde Etty in Amsterdam. In de Tweede Wereldoorlog schreef Etty daar gedurende twee jaar een dagboek, waarin zij probeerde in het reine te komen met haar eigen 'verstopte ziel' en het lot van haar volk, de Joden.

Voor Hennie Niemeijer van bibliotheek Oldambt en mij was dat een aanleiding om één van onze historisch-literaire lezingen te wijden aan Etty. Spreekster Janny van der Molen houdt zich al jaren bezig met het werk van Etty Hillesum. Ze heeft diverse publicaties over haar op haar naam staan en haar nieuwste boek maakt Etty's gedachtegoed ook toegankelijk voor jongeren vanaf 16 jaar. De maand van de spiritualiteit was een prima gelegenheid om bij onze plaatsgenote stil te staan.

Tijdens haar lezing op 6 februari vertelde Janny dat in Middelburg en in Deventer veel aandacht is voor Etty. In Winschoten is er niets. Dat kan toch eigenlijk niet. Al eerder had Janny de vraag bij me neergelegd waar Etty dan precies woonde.Als we dat weten, kunnen we misschien en gedenkteken op haar huis laten aanbrengen.

In de archieven zijn drie verschillende adressen en te vinden, Engelselaan 43, Oranjestraat 2 en Oranjestraat 26. Dan zou je denken dat de familie drie keer is verhuisd en dat we het gedenkteken plaatsen op het huis waar ze het langst heeft gewoond: Oranjestraat 26. Maar dan is er nog Jaap Meijer (Saul van Messel) die zich herinnert dat de familie Hillesum op een hoek woonde en nummer 26 is middenin een rijtje. Bedoelde hij nummer 2? Het is aannemelijk dat dat een hoekhuis was. Nummer 2 is nu een modern huis. Zo aan de buitenkant te zien, gebouwd in de jaren negentig van de vorige eeuw. Het kan ook zijn dat er een hernummering is geweest en dat wat nu hoekhuis nummer 30 is, oorspronkelijk 26 was. De gemeente Oldambt heeft geen duidelijke hernummeringsgegevens. Dit vraagt dus om een onderzoek in andere bronnen.

We zullen in de geschiedenis van de Oranjestraat en bewoners moeten duiken om het huis van de familie Hillesum te vinden. In de komende weken zal ik verslag doen van het onderzoek. Alvast veel dank aan Els Boon en Han Lettink voor hun geweldige basisonderzoek en aan de heer Oldenziel en Jalink voor hun hulp tot nu toe.

Epko Vroom - 2

Een tijd geleden vertelde ik een verhaal over Epko Vroom. Naar aanleiding daarvan stuurde zijn neef mij dit verhaal over de jaren vijftig bij oom Epko. 

Meulnloane op n zummerse dag

Meulnloane! Wat herinner ik mie doar nog van. As lutje jong kwam ik

doar wel ais bie mien tante Zwoantje. Dij loane begon noast heur hoes

en laip den mit n boge der veur langs en dook den k wait nait hou wied

t laand in. Nog altied as ik kemille roek, den zai ik dij laange loane van

grieze bórsten klaai, stainhaard en deurnaaid mit swientjegras, kemille,

kloaver en peerdebloumen veur mie. Hier en doar langs de kaante n

stovvege graauwe klarebos.

Veur de laange riege aarbaidershoeskes van rode bakstain mit heur

helderwitte kezientjes en windveren, was t n feest van gruinte en kleur

op de lapkes grond. Bonen, eerdappels, mousplanten, robaiten, praai,

siepels, boeskool, stokbomen, waalskebonen, alles gruide doar meroa-

kels op dij gaaile klaaigrond. Hier en doar n hoageldoornhege, wat bulterg

knipt en boven t laand t getierelier van doezend laiwerkes, nait te zain,

mor wel te heuren.

Verspraaid waren doar manlu aan t schovveln en aan t waiden. Vraauwlu

zöchten zok wat gruinte bienander, veur t eten. t Was aal geur en kleur, zo

wied as men zain kon. Zo lag de Meulnloane der bie op n zummerse dag.

Aal dij hoeskes stonden mit de kont noar n klinkerwegje tou. t Was asof

niks mit dat klinkerwegje te moaken hebben wollen. En woar t doan was

mit de hoezen, was t ook òflopen mit dat wegje. Hailemoal aan t ende

woonden mien oom Haarm en tante Trientje en haalverwegens woonden

"zai in t midden",  oom Hinderk mit 'pruse"  tante Gepke, zoas tante

Zwoantje heur schoonzuster nuimde. Noast mien tante woonden Folgert

en Detje, bruier en zuster, mit heur mizzenk hail trankiel stoef aan de

stroate. Detje, dij zo gek was op sokkeloa. Toun ze n keer opereerd worden

moa, was ze van binnen hailemoal massief van sokkeloa west. Volgens

tante Zwoantje den.

Tegenover, of aiglieks dus , achter mien tante, ston t krudenierswinkeltje

van Roele en Eggo, mit nog zo'n kopern bèlle aan de deure en mit n holten

teunbaanke mit n mooie weegschoale der op. Ik heur Roele nog zeggen:

"Wat mout t wezen mien jong?"

Soms zee tante tegen mie:"Goa mor ais kieken of hai der al aan komt."

Den gaf ze mie n blikken teneelkiekertje en doar keek ik de de Meuln-

loane mit òf. Dij "hai", was heur bruier Epko, dij wied vot op de wiede

baute woonde. Zien hoeske lag doar mouderziel allain wegdoken in de

trillende wiedte. As n schip, òfmeerd aan twij bomen, de ainegsten in

de verre omtrek , in n glène   zee van witgele waite. En in dij wirrelnde

hette mouk zok den n figuurtje lös. Dat was "hai".

Körte bainen in n onveurstelboar olle boksem en mit n poar grote stevels

aan. n Flodderg voal jaske aan en mit n pette op zien braide kop. Aan n

zele over zien scholder droug hai n matte. Dat was oom Epko, dij bie zien

zuster eten ging. Doarveur haar zai mie al noar Roele stuurd veur n puutje

kaauwtebak en n roltje king.

"Dat most hom geven en ook even vroagen hou of t mit zien bain is hör".

Dat dee ik, en den ging oom Epko eten. Zien linker aarm om zien teller

sloagen en mit n vörke mit iezelk schaarpe òfsleten tanden, schoof e

n baarg eerdappels mit n poar glidderge lappen kookde spek   noar

binnen.  Tante Zwoantje kon hailemóál nait koken. Mor oom Epko was

n roege eter. As e t eten op haar, ging e noar t gemak en tante Zwoantje

knovvelde den mit heur remetiekege handen kolle eerdappels en wat

hompstokken brood in n buzze oert zien matte.

"Zo, ik heb die weer wat vreten veur de katten en brood veur de segen

en knienen in dien matte doan."

"Most hom nog n poar cent geven hör," zee oom Epko den. En den ging

e de loane weer op, trogge noar zien ainzoam bestoan wied in t veld.

Zien hoeske is al joaren leden òfbroken en op dij stee persies staait nou

n weerstoatsion aan t ende van de Hoamer en Sikkelloane. Nou rieden

we der enkeld wel ais n moal langs en den holden we even ho en zuiken

doar noar tegel- en potschaarven en soms vinden we nog n knope van

zien hemd. Nou kennen we doar rusteg rondschoemen. Mor toun hai nog

leefde, wol e gain mens in zien buurt hebben. Mien zuskes binnen n moal

stiltjes de Meulnloane tot aan d' Ol Weg òflopen. Toun ze zo'n viefteg

meter van zien hoes òf waren, kwam e veurdeure.

"Dag oom Epko!' raipen ze n beetje baange.

"Woar binnen ie van!?"

"Van joen bruier Marinus!"

"O ..... Mor k wil joe hier nait hebben! Gaauw weer noar hoes tou!"

Tja ... Meulnloane in d' Hörn. Woar is t aal bleven. t Ligt aal op t kerkhof.

En d' Hörn is d'ol Hörn nait meer. Veul hoeskes binnen vot of vernaild

deur lu oet aandere streken, dij t hier wel eefkes fiksen zollen. Mor

d' herinnerns oet mien jeugd dij binnen der nog. En doar bin k slim

bliede om.

W. Vroom

Na Adrillen (12 november 1887)

Op 12 november 1887 maakte de gezondheidscommissie een 'hygiënische excursie' door Winschoten. Dit is het verslag van de wandeling.

Te drie ure in de namiddag verzamelen zich alle leden [van de gezondheidscommissie CHC], met uitzondering van onzen nestor den Heer H. Roelfsema in de Oldambtster herberg en begeven zich vervolgens door de achterdeur van dat perceel naar het Marktplein, waar ze al dadelijk konden ervaren hoe jammerlijk in den gemeente de reinigingsdienst is georganiseerd door het feit dat nu op de laatsten dag der week geene sporadische, welneen! flinke lagen vuil over de straatstenen verspreid zijn, alsof deze geen betere bestemming kon hebben dan ons zoo lang mogelijk te herinnneren aan de drukke Allerheiligenmarkt met den prettigen aankleven daarvan.

Over het Marktplein heen ging de tocht door de Markstraat met het doel om een kijkje te nemen in de kolonie die gelegen is achter de stalling van de voerman J. Nederhoed. Medelijden vervulde ons alras met die natuurgenooten, welke verooddeeld zijn in deze woningen, waar zoo veel van het noodiste ontbreekt, verblijf te houden. Om maar iets te noemen: één privaat geschiet om twee personen, de noods van verschillende kunne, tegelijk te herbergen, is slechts aanwezig ten behoeve van misschien tien verschillende huisgezinnen. In aanmerking nemende hoe welig de vruchten des buiks meestal bij onze minder bedeelde evenmenschen gedijen, overdrijf ik waarschijnlijk niet door te beweren dat gemiddeld 50 personen per dag van dat eene privé gebruik maken. Is het wonder dat wij die gelegenheid boordevol zagen en maar al te dikwijls in die kolonie moesten waarnemen dat de daar wonende lieden zich er volstrekt niet om schenen te bekommeren, dat reeds in het boek van Mozes, genaamd Deutronomium, de heer aan het volk van Israël gelastte "om te bedekken, wat van hen was uitgegaan."

In de Engelsche straat gekomen, stelde de voorzitter ons in de gelegenheid om kennis te maken met de sloot waarin het rioolvuilnis van de Engelsche, Beertster- en aangrenzende straten wordt opgevangen. Natuurlijk was haar inhoud niet aantrekkelijk, toch deed het ons allen goed te vernemen dat de Heeren Tresling en Dik, die hier met een ouden bekende te doen hadden verbetering in den toestand konden constateren. Hetzelfde gold van de Kostersgang al was dan ook de huidige toestand van afwatering etc. nog zoodanig dat ze den Heer van der Meulen bij het hooren over aangebrachte verbetering de vraag op de lippen bracht: "hoe het dan vroeger wel was geweest?"

Door de Kostersgang bereikten wij de Liefkensstraat en richtten toen koers naar de Boschstraat om zo de buitenvenne te bereiken en in den aldaar uitkomende achterbuurten kennis te nemen of en hoe de tot afwatering dienende objecten aldaar strekken tot bvordeing van de gezondheid, reinheid, zindelijkheid etc. Het eerst trokken we de drift in bij de behuizing des Heeren Duveen, aldra gevolgd door den huisjesmelker Mulder, die waarschijnlijk verlangend was te weten om welke reden wij ons voor zijn eigendommen zouden interesseren. Reeds bij de eersten oogopslag bevonden wij de de daar langs loopende afwateringssloot een inhoud bevat, die het totaal ongeschikt voor badwater maakt. De meeste verschillende viezigheden van zeer uiteenloopenden aard, doch hierin overeenkomende dat ze ons op zeer onaangename wijze herinneren aan menschelijken afval, drijven hier in de sloot rond. 

Ook op het Schott'sche plein liet de toestand zeer veel te wensen over. Er waren heele rijen huizen aanwezig zonder eenige afwatering en hoewel de eigenaar zich gedrongen voelde tot ons te komen met de verzekering, hoezeer het in zijn streven lag om alles flink in orde te maken, doen wij het verstandigst van dat streven in future niet al te veel te verwachten als acht gegeven wordt op het weinige dat daardoor tot op den huidigen dag tot stand gekomen is. 

Het zou tot in de twintigste eeuw duren voordat de huizen aan het Schotsplein werden vervangen door nieuwe woningen.

Verzoek uit Amerika

Er is een verzoek binnen gekomen uit Amerika.  Mevrouw Bakker komt aanstaande januari naar Beerta om het huis van haar voorouders te bezoeken. Ze zou het leuk vinden om familieleden te ontmoeten. Dit is de informatie die ze heeft gegegeven. Als iemand haar familie kent, of zelf familie van haar is, neem dan contact op met Marianne Kruijswijk: chcoldambt@gmail.com.

My Opa's name was actually Geert Viet.  He was born January 30, 1896 in Beerta.  He was the first of

their family to immigrate to the US sometime in 1914.  While still living in Beerta I think he was a carpenter as

he made boxes, trunks and coffins.

We do not have an address of that house, only the picture.  His father's name was Berend Viet, born

January 18, 1866, also in Beerta  I think he was a shoemaker or cobbler.  He immigrated to the US sometime after

1914,  probably in the 1920s.

His mother's name was Jaunjtie Aukes Viet. I do not have her birthdate. I think that she died in Beerta and did not

immigrate. They were married in 1892.  They had 4 children:

Bouwgien - March 14, 1893

Geert - Opa - January 30, 1896

Twins - Hilko and John - November 6, 1899

29 oktober - Herdenking Winschoter Joden

Ieder jaar gedenken we in Winschoten de deportatie van de Joden. In een groep werd een groot deel van de Joodse bevolking naar het station geleid om op de trein naar Westerbork te gaan. De herdenking gaat langs de route die de Joden moesten lopen richting het station in Winschoten.

Leerlingen van het Dollard college werken mee aan de tocht. Er worden gedichten voorgedragen en er is muziek. Bij het monument worden bloemen gelegd en wordt door sprekers de geschiedenis verteld. Namen van vermoorde plaatsgenoten worden genoemd.

De Joden die uit Winschoten en omgeving werden weggevoerd, hadden een periode van marginalisering achter de rug. Steeds meer rechten werden hen ontnomen. Anne Frank schreef er over in haar dagboek op een wat laconieke toon. Ze vond altijd wel een manier om te genieten van haar leven. Maar de speelruimte van de Joden werd steeds kleiner en kleiner. In het archief van de voormalige gemeente Winschoten vond ik een briefwisseling waaruit dit pijnlijk blijkt.

Het Badhuis
Een van de voorziening, die niet meer toegankelijk waren voor de Joden, was het gemeentelijk badhuis. Op 25 oktober 1941 schrijft de burgemeester van Winschoten hierover aan de bevelhebber van de Sicherheitspolizei in Groningen. Uit de brief blijkt dat hij een telefoontje uit Groningen had gekregen. Blijkbaar had hij een verordening van 14 september 'niet goed begrepen'. Omdat het zeer schadelijk zou zijn voor de Joden als zij het badhuis niet meer mogen gebruiken, vraagt de burgemeester naar de mogelijkheden. Kunnen de Joden misschien baden als er verder niemand anders is?

Op 8 november volgt het antwoord. De Joden mogen één keer per week van het badhuis gebruik maken. Alleen als er geen 'ariërs' aanwezig zijn. De politie moet in de gaten houden dat de opdracht precies wordt uitgevoerd.

Een paar dagen later, op 14 november, brengt de burgemeester de voorzitter van het Israelitisch kerkbestuur op de hoogte. Met genoegen deelt hij de heer A. Salomons mee dat de joden elke donderdagmiddag van twee tot zes de 'douche-baden' mogen gebruiken. Hij vraagt Salomons of deze zijn geloofsgenoten op de hoogte wil stellen.

Op dezelfde dag gaat er een brief naar de politie: Bij dezen deel ik U mede, dat [...] onder Uw verantwoordelijkheid het Gem.Badhuis voor Joden kan worden opgensteld (waarschijnlijk is hier bedoeld opengesteld) voor het gebruik van de douche-baden, wanneer in dien tijd geen ander publiek wordt toegelaten. In verband hiermede zal met ingang van de volgende week deze inrichting elek Donderdagmiddag van 14 tot 18 uur voor het gewoon publiek worden gesloten, opdat aan de Joden dan toegang kan worden verleend.

De volgende brief in het dossier stamt uit april 1942. De burgemeester (vervangen door wethouder Veldhuis) vraagt aan de procureur generaal in Leeuwarden hoe hij om moet gaan met de opdracht om bordjes 'Verboden voor Joden' op te hangen, als er bij het badhuis een uitzondering bestaat? Op 30 juni blijkt uit de B&W vergadering dat de brief een onverwacht negatief gevolg heeft. De procureur heeft het badhuis voor Joden verboden terrein verklaard. A. Salomons krijgt hierover een brief. De gemeente adviseert hem om zelf een verzoek in te dienen in Leeuwarden. Als hij toestemming krijgt, bestaat er bij de gemeente geen bezwaar.

Ik stel me voor hoe moeilijk het geweest is voor de burgemeester om met de beperkingen voor de Joden om te gaan. Het valt me op dat hij aan Salomons schrijft over geloofsgenoten. Hij zal geweten hebben dat het de Duitsers niet ging om godsdienst, maar om ras. En hoe breng je dat onder woorden? Het is een dappere poging van de burgemeerste om voor deze groep in zijn gemeente te zorgen, tot de druk te groot werd.

14 oktober 2013 - Volle school in Kroonpolder

J. Roemeling Evers en E. Van Iddekinge, voorzitter en secretaris van de afdeling Nieuw Beerta van Volksonderwijs, schrijven een brief aan het gemeentebestuur. Ze vragen aandacht voor de situatie in de school van Kroonpolder. Om hun vraag te ondersteunen, voegen ze een uitgebreid rapport toe, een memorie van toelichting bij het adres aan den Raad inzake overbevolking op de school te Kroonpolder:

Het aantal leerlingen van de school te Kroonpolder is groot; zoowel in betrekkelijk als in volstrekte zin. In betrekkelijke zin, omdat het aantal leerlingen te Kroonpolder in vergelijking met dat der andere scholen in deze gemeente verre weg het grootst is; - in volstrekte zin, omdat zonder eenige vergelijk met de andere scholen het aantal leerlingen van dien aard is, dat we niet in die resultaten kunnen bereiken, weke we van een goede school mogen verwachten. Daarbij bestaat er bij ons een kleasseindeeling zo ongunstig mogelijk, daar de 2e klasse gesplitst is en geplaatst is in 2 lokalen. In het derde leerjaar komen deze beide zeer ongelijke helften weer bij elkaar moeten dan een gelijkmatige klasse vormen.

Dan volgt een lange rij vergelijkingen met andere scholen en berekeningen: het aantal leerlingen per klas in iedere school, de verdeling over de lokalen en het aantal leerlingen per leerkracht. Dat laatste is misschien een duidelijke vergelijking. In Kroonpolder waren er 42 leerlingen per leerkracht. In Beerta (west) is dat aantal 36 en in Beerta (oost) 30. De vergelijking met de school van Nieuw Beerta is nog onvoordeliger: Iedere onderwijzer te Kroonpolder heeft [...] 20 leerlingen meer te onderwijzen dan te N.-Beerta.

Nieuw Beerta zou het voorbeeld moeten zijn volgens de opstellers van het rapport. Hoewel ze daar nog een kleine aantekening bij maken:

[..] ook al waren er te N.-Beerta net zooveel leerlingen als te Kroonpolder - er moesten dan 65 leerlingen meer zijn - ook dan nog verkeerde de school te Kroonpolder, tenminste voor een groot deel. De vorderingen van de leerlingen te Kroonpolder, wanneer ze ter school komen, zijn grooter dan van die te Kroonpolder, hun gezichtskring is uitgebreider. We laten in 't midden, wat daarvan de oorzaak is, maar constateeren alleen het feit.

Het is even de vraag wat de heren bedoelen. Zijn de kinderen in Kroonpolder van een andere afkomst dan de kinderen in Nieuw Beerta? Gaat het om het onderscheid tussen boeren- en middenstandskinderen tegenover de landarbeiderskinderen? Dat zou een interessant onderwerp zijn voor extra onderzoek. Het gemeentearchief van de voormalige gemeente Beerta vertoont wel wat hiaten, waardoor dat niet eenvoudig zal zijn. Wie weet komt later nog een vervolg op dit verhaal.....

Zwerver wordt opgesloten (slot)

Lammert Dieterman, de zwerver uit de Kerkhovenpolder, had een bewogen leven. Zijn ouders, Maiko Dieterman en Harmke Brouwer, trouwden in juni 1881 in Oostwold. Maiko is dan 22 en Harmke 18. Ze zijn allebei landarbeiders en een maand later wordt hun eerste kind, Harmannus, geboren. De tweede zoon komt twee jaar later. Hij krijgt de naam Harm. Drie jaar later komt Lammert.

Als Lammert 6 jaar is, sterft zijn moeder. Ze is pas 30 jaar. Een jaar later is zijn vader al weer getrouwd. De nieuwe vrouw, Elisabeth Spekman, is 28 jaar. Het was niet ongebruikelijk dat een man zo snel weer trouwde. Hij had immers iemand nodig om voor de kinderen te zorgen.

Op 30 maart 1894 verhuist het gezin naar Winschoten. Een maand later komt er een zusje, Elsien. Twee jaar later volgt een broertje, Willem Frederik, dat na een jaar overlijdt. Lammert is dan 11 jaar oud. In 1898 krijgen Maiko en Elisabeth een tweede dochter, Trientje. De familie woont dan weer in Oostwold. Een jaar later wordt nog een jongetje geboren dat de naam van het eerder overleden kind krijgt: Willem Frederik. Na vier maanden geleefd te hebben, overlijdt ook dit kind. In hetzelfde jaar vertrekt Lammert uit zijn ouderlijk huis. Hij is dan 14 jaar. Een jaar later overlijdt ook de tweede vrouw van zijn vader, Elisabeth.

Als Lammert na zijn omzwervingen wordt gevonden, is hij 27 jaar oud. Hij verloor zijn moeder toen hij zes was. Al heel snel kwam er een nieuwe 'moeder'. Zij stierf toen hij 15 was en in de tussentijd verloor het gezin twee broertjes. Geboorte- en overlijdensakten zeggen niets over de omstandigheden, maar zijn verhaal doet me denken aan een onderzoek in Veenhuizen dat wordt beschreven in het boek Het Pauperparadijs, waaruit blijkt dat mannen gingen zwerven na een jeugd met veel verliezen en een instabiel thuis. Vooral het verlies van een moeder kwam bij veel zwervers voor. Lammert past goed bij dit verhaal. We weten niet hoe zijn relatie was met zijn stiefmoeder, maar het is mogelijk dat hij twee keer een moederfiguur moest missen.

Lammert komt in het rijkskrankzinnigengesticht in Medemblik terecht, wat we nu waarschijnlijk een psychiatrische inrichting zouden noemen. Daar is hij een paar jaar later overleden. Een treurig verhaal.